Cicerone censurato: ancora sull'epigramma erotico a Tirone (Plin. «epist.» VII 4)

Autori

  • Tommaso Ricchieri Alma Mater Studiorum – Università di Bologna

DOI:

https://doi.org/10.60923/issn.1721-4777/23160

Parole chiave:

Cicerone, epigramma, moralismo, neoterismo, Tirone

Abstract

L’articolo discute di un presunto epigramma omoerotico di Cicerone, dedicato al suo liberto Tirone e testimoniato in una lettera di Plinio il Giovane. La maggioranza dei critici ha censurato questo scritto, ritenendolo un falso diffuso nel i secolo d.C. per screditare Cicerone con delle voci scandalose sulla sua morale sessuale. Si riprendono le fila di questo dibattito per mostrare come i dubbi sull’autenticità dell’epigramma nascano più da scrupoli moralistici dei critici moderni che non da reali prove che contrastino l’ipotesi che Cicerone avesse scritto un componimento erotico scherzoso e di gusto squisitamente neoterico.

Riferimenti bibliografici

Akbar Khan, H., Catullus 99 and the Other Kiss-Poems, «Latomus», XXVI, 1967, pp. 609-618.

Baehrens, E., Fragmenta Poetarum Romanorum, Lipsiae, Teubner, 1886.

Beschi, F., Archia. Epigrammi, Milano, Mondadori, 2011.

Blänsdorf, J., Fragmenta poetarum Latinorum epicorum et lyricorum praeter Enni Annales et Ciceronis Germanicique Aratea, Berlin-New York, De Gruyter, 2011.

Boldrer, F., Dall’humanitas all’amicitia: la lettera di Cicerone a Trebonio tra lodi per Calvo ed echi di Catullo (Fam. 15.21), «Humanitas», LXXVII, 2021, pp. 87-109.

Büchner, K., Fragmenta poetarum Latinorum epicorum et lyricorum praeter Ennium et Lucilium, Leipzig, Teubner, 1982.

Cameron, A., The Greek Anthology from Meleager to Planudes, Oxford, Clarendon Press, 1993.

Courtney, E., The Fragmentary Latin Poets, Oxford, Oxford University Press, 1993.

Cucchiarelli, A., A Commentary on Virgil’s Eclogues, Oxford, Oxford University Press, 2023.

De Vaan, M., Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages, Leiden-Boston, Brill, 2008.

Degl’Innocenti Pierini, R., Cicerone nella prima età imperiale. Luci ed ombre su un martire della repubblica, in E. Narducci (a cura di), Aspetti della fortuna di Cicerone nella cultura latina, Atti del III Symposium Ciceronianum Arpinas (Arpino, 10 maggio 2002), Firenze, Le Monnier, 2003, pp. 3-54.

Del Giovane, B., Il più famoso umorista dell’antichità, in P. De Paolis (a cura di), Cicerone fra impegno pubblico e vita privata, Atti del XIII Simposio Ciceroniano (Arpino, 10 maggio 2024), Soveria Mannelli, Rubbettino [CZ], 2025, pp. 51-96.

Ewbank, W.W., The Poems of Cicero, London, University of London Press, 1933.

Gabba, E., Note sulla polemica anticiceroniana di Asinio Pollione, «Rivista storica italiana», LXIX, 1957, pp. 317-339.

Gamberale, L., Aspetti dell’amicizia poetica fra Catullo e Calvo, in A.M. Morelli (a cura di), Lepos e mores: una giornata su Catullo, Atti del Convegno internazionale (Cassino, 27 maggio 2010), Cassino, Università degli Studi di Cassino, 2012, pp. 203-245.

Gibson, R.K., Morello, R., Reading the Letters of Pliny the Younger: An Introduction, Cambridge, Cambridge University Press, 2012.

Gow, A.S.F., Page, D.L., The Greek Anthology. The Garland of Philip and some contemporary epigrams, vol. II, Commentary and Indexes, Cambridge, Cambridge University Press, 1968.

Gowing, A.M., Tully’s boat: responses to Cicero in the imperial period, in C. Steel (ed.), The Cambridge Companion to Cicero, Cambridge, Cambridge University Press, 2013, pp. 233-250.

Grollm, M., De M. Tullio Cicerone poeta, «Particula prior»: de inscriptionibus, de argumentis, de temporibus singulorum carminum, diss. Königsberg 1887.

Helm, R., Eusebius Werke, siebenter Band, Die Chronik des Hieronymus, Berlin, Akademie Vorlag, 1984.

Keeline, T.J., The Reception of Cicero in the Early Roman Empire. The Rhetorical Schoolroom and the Creation of a Cultural Legend, Cambridge, Cambridge University Press, 2018.

Knox, P., Cicero as a Hellenistic poet, «Classical Quarterly», LXI, 2011, pp. 192-204.

Kubiak, D., An Erotic Epigram of Cicero?, in C. Deroux (ed.), Studies in Latin Literature and Roman History, vol. XV, Bruxelles, Latomus, 2010, pp. 110-129.

La Bua, G., Cicero and Roman Education. The Reception of the Speeches and Ancient Scholarship, Cambridge, Cambridge University Press, 2019.

Landolfi, L., Epigramma preneoterico, epigramma neoterico: linee di continuità, linee di discontinuità, «La Parola del Passato», LXV, 2010, pp. 394-453.

Malaspina, E., L’autenticità di Cic. Epigr. 3 Soubiran e le dicerie su Cicerone, «Quaderni del Dipartimento di filologia, linguistica e tradizione classica, Università degli studi di Torino», 1999, pp. 173-196.

Marchesi, I., The Art of Pliny’s Letters. A Poetics of Allusion in the Private Correspondence, Cambridge, Cambridge University Press, 2008.

Massa, G., Sallustio contro Cicerone? I falsi d’autore e la polemica anticiceroniana di Asinio Pollione, «Athenaeum», XCIV, 2006, pp. 415-466.

McDermott, W., M. Cicero and M. Tiro, «Historia», XXI, 1972, pp. 259-286.

Moreau, P., Osculum, basium, sauium, «Revue de Philologie», LII, 1978, pp. 87-97.

Morel, W., Fragmenta poetarum Latinorum epicorum et lyricorum praeter Ennium et Lucilium, Lipsiae, Teubner, 1927.

Morelli, A.M., L’epigramma latino prima di Catullo, Cassino, Università degli Studi di Cassino, 2000.

— L’eternità di un istante. Presupposti ellenistico-romani della poesia leggera di Catullo tra cultura letteraria, epigrafica e ‘mondana’, «Atene & Roma», XLVI, 2001, pp. 59-79.

— Gli epigrammi erotici ‘lunghi’ in distici di Catullo e Marziale. Morfologia e statuto di genere, in Id. (a cura di), «Epigramma longum»: da Marziale alla tarda antichità, Atti del Convegno internazionale (Cassino, 29-31 maggio 2006), Cassino, Edizioni dell’Università degli Studi di Cassino, 2008, pp. 81-130.

Nocchi, F.R., «Flosculus Iuventiorum»: le ‘cycle’ de Juventius entre eros, lepos et sales, «Philologia Antiqua», XV, 2022, pp. 59-70.

Pieper, C., How (not) to commemorate Cicero: Asinius Pollio in Seneca’s sixth suasoria, «Histos», XIII, 2019, pp. 158-174.

Prioux, É., Meleager of Gadara, in C. Henriksén (ed.), A Companion to Ancient Epigram, Hoboken, Wiley Blackwell, 2019, pp. 389-405.

Ricchieri, T., voce Marcus Tullius Tiro, in F. Montanari, A. Rengakos (eds.), Greek and Roman Humanities Encyclopedia, Berlin-Leiden, De Gruyter Brill, 2025 (in corso di stampa).

Richlin, A., The Garden of Priapus. Sexuality and aggression in Roman humor, New Haven-London, Yale University Press, 1983.

Romano, D., Il lascivus lusus di Cicerone, «Orpheus», n.s., I, 1980, pp. 441-447.

Russo, A., Libro sedicesimo. Introduzione, traduzione e note, in Cicerone. Lettere ai familiari, vol. II, a cura di A. Cavarzere, Milano, Rizzoli, 2007.

Shackleton Bailey, D.R., Cicero’s Letters to Atticus, vol. III, Cambridge, Cambridge University Press, 1968.

— Profile of Horace, London, Duckworth, 1982.

Sherwin-White, A.N., The Letters of Pliny. A Historical and Social Commentary, Oxford, Clarendon Press, 1966.

Soubiran, J., Cicéron. Aratea. Fragments poétiques, Paris, Les Belles Lettres, 1972.

Suerbaum, W., Ein anerkannt schlechtes Gedicht des jüngeren Plinius (epist. 7.4.6 = Plin. fr. 1 Bl.2), in B. Pieri, D. Pellacani (eds.), «Si verba tenerem». Studi sulla poesia latina in frammenti, Berlin-Boston, De Gruyter, 2016, pp. 157-184.

Traglia, A., M. Tulli Ciceronis poetica fragmenta, Milano, Mondadori, 1963.

Treggiari, S., The manumission of Tiro, «Liverpool Classical Monthly», II, 1977, pp. 67-72.

Tyrrell, R.Y., The Correspondence of M. Tullius Cicero, vol. 1, Dublin, Hodges, Foster & Figgis - London, Longmans, Green & Co., 1885.

Williams, C.A., Reading Roman Friendship, Cambridge, Cambridge University Press, 2012.

Winterbottom, M., M. Fabi Quintiliani Institutionis oratoriae libri duodecim, Oxford, Clarendon Press, 1970.

— Cicero and the Silver Age, in W. Ludwig (éd.), Éloquence et rhétorique chez Cicéron, Entretiens Fondation Hardt XXVIII (Vandœvres-Genève, Fondation Hardt, 1982, pp. 237-274).

Downloads

Pubblicato

2026-01-08

Come citare

Ricchieri, T. (2025). Cicerone censurato: ancora sull’epigramma erotico a Tirone (Plin. «epist.» VII 4). Griseldaonline, 24(2), 27–46. https://doi.org/10.60923/issn.1721-4777/23160

Fascicolo

Sezione

Tema